Liệt Nửa Người Châm Cứu Trị Bệnh

Đại Cương

Sách Từ điển Điều Trị Học Thực Hành định nghĩa: Liệt nửa người là khi mất hoặc giảm vận động ở một hoặc nhiều dây thần kinh sọ não, một tay, một chân.

Đa số bịnh này là do di chứng của tai biến mạch máu não gây ra.

Theo báo cáo của Hiệp Hội Tim của Mỹ năm 1977 ở Mỹ có đến 1,6 triệu người bị bịnh này. Và hằng năm có khoảng 500.000 trường hợp mới bịnh, phần lớn xẩy ra sau 55 tuổi.

YHCT xếp vào loại Thiên Khô, Đại Duyệt (Nội Kinh), Bán Thân Bất Toại, Trúng Phong, Thốt Trúng, Loại Trúng, Não Huyết Quản Yù Ngoại (Kim Quỹ Yếu Lược – Châm Cứu Học Thượng Hải), Thân Hoán (Châm Cứu Đại Thành). Phong Phì, Phong Yù (Trung Y Học Khái Luận).

Sách Y Kinh Tố Hồi Tập ghi: "Có người thình lình ngã ra cứng đờ, hoặc một nửa người bị liệt không cử động được, hoặc tay chân không co lại được, hoặc hôn mê không biết gì, hoặc chết hoặc không chết, thông thường gọi đó là Trúng Phong mà trong các sách cũng nhận là Trúng Phong mà chữa"

Nguyên Nhân

Theo YHHĐ (sách Triệu Chứng Học Nội khoa)

a. Nơi người lớn tuổi:

1. Chảy máu não do tăng huyết áp.

2. Nhũn não vì động mạch bị tắc.

Trong bịnh xơ cứng động mạch.

Hoặc do cục máu phát sinh tại chỗ hoặc từ xa đưa đến như trong trường hợp van 2 lá.

b. Nơi người trẻ.

1. Các bịnh tim.

Hẹp van 2 lá

Viêm màng trong tim cấp, loét sùi hoặc bán cấp ác tính.

2. Viêm động mạch do giang mai.

3. Do nhuyễn não hoặc xuất huyết não, do HA tăng.

c. Nơi trẻ nhỏ.

1. Động mạch bị viêm do virút.

2. Màng não hoặc não bị viêm (do vi rút, vi khuẩn hoặc lao).

3. Biến chứng não của bịnh tai giữa viêm, xương chũm tai viêm.

d. Chung cho cả 3 loại.

1. U não.

2. Áp xe não.

Theo YHCT

Thiên Điều Kinh Luận (Tố Vấn 62) ghi: "Khí và huyết cùng đi lên thì gây ra chứng Đại Quyết".

Thiên Thích Tiết Chân Tà (Linh Khu 75) ghi: "Hư tà xâm nhập vào nửa người đi vào sâu, trú ở phần Vinh vệ, Vinh vệ yếu thì chân khí bị mấy, chỉ còn lại tà khí, gây nên chứng Thiên khô".

Sách Kim Quỹ Yếu Lược, mục Trúng Phong ghi: "Kinh mạch hư không, phong tà thừa cơ xâm nhập".

Đời nhà Nguyên, Thanh các tác giả của:

Sách Hà Gian Lục Thư cho là tâm hoả quá vượng.

Sách Đông Viên Thập Thư cho là Chính khí hư.

Sách Đan Khê Tâm Pháp chủ trương do Thấp, Đờm và Nhiệt gây ra. Các tài liệu trên đều cho rằng nguyên nhân gây nên trúng phong do yếu tố bên trong (nội tại)

Sau này sách giáo khoa triển khai thêm:

Theo sách NKHT, Hải, trúng phong, thường do:

1. Tình chí bị tổn thương, sinh hoạt mất bình thường, âm dương trong người bị rối loạn, đặc biệt thận âm suy yếu không chuyển lên tim được. Tâm hoả vượng lên, can không được nuôi dưỡng, can hoả bốc lên trên, sau cùng can hoả bạo phát, máu bị dồn lên gây ra bịnh này.

2. Ăn uống không điều độ, lao lực quá sức, tỳ không kiện vận được làm thấp đình trệ lại sinh đờm, đờm uất hoá nhiệt, can phong cùng đởm quấy nhiễu bên trên, che kín thanh khiếu, nhậ vào kinh lạc mà phát bịnh đột ngột.

3. Do cơ thể vốn đã bị âm hư dương vượng, đờm trọc quá thịnh lại thêm ngoại cảm phong tà thức đẩy nội phong gây ra bịnh.

Như vậy Phong (Can phong), Hoả (tâm hoả, can hoả) đàm (thấp đởm) phong đàm, Khí (khí hư, khí nghịch), Huyết (huyết ứ) ảnh hưởng lẫn nhau gây ra chứng Trúng Phong.

Theo sách NKHT.Đô, 2 yếu tố chính gây ra chứng Trúng Phong:

1. Can phong nội động và liên hệ cả với Thận, Tâm và Tỳ nhưng Can là chính.

2. Khí hư huyết ứ.

Sách Châm Cứu Học Giảng nghĩa giải thích:

Nguyên nhân phát sinh chứng Trúng phong chủ yếu do Âm Dương Tạng Phủ của người ta bị mất quân bình mà lại hay lo buồn tức giận, hoặc uống rượu, lao lực, phòng sự...làm cho phong dương bùng lên, tâm hoả vượng lên, khí huyết cùng đi lên, đởm trọc, vít lấy các khiếu, lạc, làm cho công năng của tạng phủ hoặc huyết bị mất gây thành chứng thoát...

Theo sách Châm cứu Học VN nguyên nhân gây ra trúng phong liệt nửa người thường do:

Nhân tố bên ngoài (hư tà tặc phong) tác động đột ngột vào kinh lạc, tạng phủ.

Nhân tố bên trong: Hoả thịnh (do thận thuỷ suy kém, tâm hoả bốc lên, bịnh liên hệ với tâm–thận). Phong dương (do thận âm hư can dương vượng, gây ra nội phong–bịnh liên hệ với can–thận) Đờm nhiệt (do thấp sinh đờm, đờm uất trệ sinh nhiệt, nhiệt thịnh sinh phong – bịnh thuốc tỳ vị).

Chủ yếu là do âm dương mất quân bình, thận âm hư, can dương vượng, đờ, tắc tâm khiếu gây ra.

PHÂN LOẠI:

YHHĐ dựa vào thể trạng bịnh, chia làm 2 thể:

1. Liệt cứng với tăng trương lực cơ.

2. Liệt mềm với giảm trương lực cơ.

YHCT dựa vào vùng bịnh và thể bịnh chia ra làm 4 loại:

1. Phong trúng kinh lạc (chỉ liệt 1/2 người, không có hôn mê)

2. Phong trúng tạng phủ (liệt kèm hôn mê)

3. Hôn mê kiểu co cứng là chứng Bế (thực chứng)

4. Hôn mê, liệt mềm, truỵ mạch là chúng Thoát (hư chứng).

Triệu Chứng

Theo Y học hiện đại

Việc đầu tiên là phải phát hiện (xác định) được bên liệt.

1. Quan sát kỹ mặt người bịnh sẽ thấy:

Nếu liệt trung ương:

Nếp nhăn mắt, mũi, má, mép rất rõ ở bên lành, rất mờ ở bên bịnh.

Miệng, nhân trung lệch sang bên lành.

Khi thở, má bên liệt phập phồng theo nhịp thở, như người hút thuốc lá.

Dấu hiệu Pierre Marie Poix: khi ấn mạnh 2 ngón tay ở góc hàm, chỉ thấy miệng, má bên lành cử động.

Nếu liệt Ngoại biên:

Liệt giống như trên nhưng nếp nhăn trán bên liệt cũng mờ.

Thêm dấu hiệu Charles Bell: Khi muốn nhắm, mắt không kín, tròng đen đưa lên. Nếu bảo người bịnh:

Há và mím chặt miệng: khi quan sát nếp nhăn ở trán và mắt, thấy bên lành rõ và nhiều nấp nhăn, bên liệt ít và mờ hơn.

Người bệnh ăn cơm sẽ thấy cơm chảy qua bên liệt do 2 môi khép không kín.

Riêng lưỡi thường không liệt, nhưng khi thè lưỡi ra ta có cảm tưởng là lưỡi bị lệch về phía liệt vì miệng méo về bên lành.

Liệt 1 chân 1 tay.

Quan sát lúc lâu sẽ thấy 1 bên tay, chân người bịnh không cử động. Nếu kích thích chi bên liệt, không thấu phản ứng.

Trương lực cơ tay và chân bên liệt giảm.

Nếu nâng hai tay lên khỏi mặt giường rồi bỏ rơi xuống sẽ thấy bên liệt rơi ngay xuống đất 1 cách nặng nề như không có sức chống đỡ. Đối với chân cũng vậy: chân liệt rơi xuống trước và nặng nề.

Phản xạ gân giảm so với bên lành (có khi mất hẳn) nhưng 2–3 tuần sau lại bắt đầu tăng hơn bình thường.

Phản xạ da bìu mất ở bên liệt.

Dấu hiệu Babinski thường có.

Thường toàn bộ các cơ ở cho trên (bên liệt) bị liệt đều và nặng hơn chi dưới – Nếu bịnh nhẹ có thể thấy chỉ có các cơ ở đầu cuối chi bị liệt rõ, cẳng tay ở tư thế úp sấp, các cơ gấp bị liệt nhẹ hơn các cơ duỗi.

Ở chi dưới, hiện tượng liệt ở bàn chân và cẳng chân nặng hơn ờ đui (vì vậy đủ bị liệt nửa người khá nặng, người bịnh vẫn có thể cử động (ít ở khớp háng, khớp gối có thể co lại ít nhiều, nhưng ít khi có thể co duỗi ra được, vì các cơ mặt trước đùi bị liệt nặng hơn các cơ ở mặt sau), bàn chân thường duỗi thẳng như chân ngựa. Đến giai đoạn liệt nửa thân cứng sẽ xuất hiện các dấu hiệu:

Trương lực cơ tăng biểu hiện là khi làm các động tác thụ động phía bên liệt sẽ thấy khó khăn vì sức kháng cự mạnh, cho trên thường ở tư thế khớp khuỷu gấp 900, cẳng tay úp sấp, bàn tay nắm lại và ngón cái bị 4 ngón kia cho lấp. Các cơ ở chi dưới co cứng nhiều nhất, vì vậy bàn chân duỗi thẳng kiểu chân ngựa. Trái lại các cơ ở cổ và thân (thành bụng), vùng thắt lưng... vẫn mềm hoặc co cứng không đáng kể vì đó là các cơ giữ vai trò giữ tư thế cho cơ thể.

Phản xạ gân xương tăng.

Nếu người bịnh còn đi được thì dáng đi đặc biệt như kiểu "Vát tép". Khi đi toàn bộ chi dưới nhấc lên cứng đờ, không gấp khớp gối, bàn chân duỗi thẳng và vẽ 1 vòng cung rồi lại đặc xuống nặng nề, ta có cảm tưởng chân rơi bịch xuống đất.

Chi trên thường bị nặng hơn chi dưới vì vậy dù có đi được, tay bên liệt không dùng làm gì được, cứ thõng xuống.

Dấu hiệu đồng động: xuất hiện khi người bịnh làm các động tác theo ý muốn hoặc theo phản xạ.

Đồng đông toàn bộ: tất cả các cơ bên liệt co cứng khi người bịnh làm 1 động tác gắng sức.

Đồng đồng đối xứng: chi bên liệt có khuynh hướng bắt chước động tác cửa chi bên lành.

Đồng động phối hợp: khi có 1 khối cơ theo ý muốn thì các khối cơ khác trong chi đó cũng co cứng.

Có thể gặp các dấu hiệu sau:

Dấu hiệu gấp đùi và thân phối hợp: người bịnh đang nằm ngửa trên giường khi cố gắng ngồi dậy sẽ co khớp háng bên liệt lại.

Dấu hiệu các cơ khép: Người bịnh nằm ngửa, thầy thuốc giữa lấy đùi bên lành và bảo người bịnh cố khép đùi vào, lúc ấy sẽ thấy các cơ khép bên liệt co cứng hơn lên.

Bảo người bịnh co đầu gối bên liệt lại thì đồng thời bàn chân sẽ ngửa lên phía cẳng chân ngay.

Trong khi đang nằm ngửa, nếu người bịnh giơ chân lành lên thì gót chân bên liệt sẽ tỳ rất mạnh xuống giường.

Khi người bệnh giờ cao tay bên liệt, các ngón tay từ trước vẫn nằm lại lúc đó lại duỗi ra.

Bên nửa người bịnh liệt có rối loạn dinh dưỡng và vận mạch: mu bàn tay có thể phù nề nặng nề mềm, bàn tay và bàn chân có thể tím và lạnh hơn bên lành. Da khô và dễ bong vẩy, các móng dễ gẫy, biến dạng. Huyết áp ở các chi bên liệt có thể thấp hơn, bên lành.