Huyệt Hợp Cốc (LI4) Kinh Thủ Dương Minh Đại Trường · LI4

Tham Khảo

Dư nhiệt chưa dứt, trước tiên châm Khúc Trì, rồi đến Túc Tam Lý và Hợp Cốc, 2 huyệt này trừ dư nhiệt rất hay” (Châm Cứu Tụ Anh).

“Thương hàn ở biểu phát sốt, ớn lạnh, đỉnh đầu đau, xương sống cứng, không mồ hôi, mạch Phù: châm huyệt Hợp Cốc” (Châm Cứu Tụ Anh).

"Kinh thủ Dương Minh Đại Trường đi nép vào lỗ mũi, khi mặt, răng hàm bị sưng đau, mắt vàng, miệng khô, mũi chảy nước trong và có máu, cổ họng đau, trước vai không chịu nổi, ngón tay cái và ngón trỏ tê, châm Hợp Cốc và Liệt Khuyết sẽ khỏi" (Châm Cứu Đại Thành).

"Mắt đau, lấy phép trị từ huyệt Hợp Cốc" (Thông Huyền Chỉ Yếu Phú).

"Chứng đầu phong phân ra 2 loại thiên và chính, phân biệt bằng cách xem có đờm ẩm hay không. Nếu bệnh nhân có đờm ẩm thì châm huyệt Phong Trì (Đ 20), nếu không có đờm ẩm thì châm huyệt Hợp Cốc... Các chứng bệnh ở vùng đầu, mặt, châm huyệt Hợp Cốc hậu quả như thần...Bệnh thương hàn không có mồ hôi thì châm tả huyệt Phục Lưu (Th 6), nếu mồ hôi ra nhiều thì châm huyệt Hợp Cốc" (Ngọc Long Ca).

“Không mồ hôi càng nên bổ huyệt Hợp Cốc, tả huyệt Phục Lưu, tất cả cùng châm. Nếu mồ hôi chảy nhiều không cầm Hợp Cốc thu bổ hiệu quả như thần” (Lan Giang Phú).

“Tỳ bệnh huyết khí: trước châm Hợp Cốc, sau châm Tam Âm Giao chớ chậm” (Thiên Tinh Bí Quyết).

"Chứng sốt rét hàn, mặt sưng, ruột sôi, trước châm huyệt Hợp Cốc, sau đến huyệt Nội Đình (Vi 44) (Thiên Tinh Bí Quyết).

“Diện khẩu Hợp Cốc thâu” (Tứ Tổng Huyệt Ca).

“Bệnh đầu, mặt, tai, mắt, mũi, miệng: lấy Khúc Trì + Hợp Cốc làm chính” (Tạp Bệnh Huyệt Pháp Ca).

“3 huyệt Hợp Cốc, Thiếu Thương, Thương Dương trị đặc hiệu bệnh ở họng và thanh quản, nhất là đối với trẻ nhỏ lại càng công hiệu hơn” (Thái Ất Thần Châm Cứu).

“Huyệt Hợp Cốc phối với huyệt Phục Lưu (Th 7) vừa có tác dụng cầm mồ hôi, lại vừa có tác dụng làm cho ra mồ hôi, điều này sách vở đã nói rõ, không ai không biết. Nhưng hỏi vì sao nó cầm được mồ hôi hoặc ra mồ hôi thì không mấy ai biết. Bổ Phục Lưu sở dĩ cầm được mồ hôi vì Phục Lưu thuộc kinh Thận, có tác dụng ôn được phần dương trong Thận để làm cho khí của Bàng Quang bốc lên trên và chuyển ra khắp cơ thể, làm cho phần vệ bên ngoài được vững. Châm tả huyệt Hợp Cốc để thanh nhiệt của phần khí, nhiệt giải rồi thì mồ hôi tự cầm vậy. Bổ Hợp Cốc là để làm cho ra mồ hôi, vì Hợp Cốc thuộc dương, tính nhẹ, thanh, hay chạy ra phần Biểu, vì thế nên mới phát biểu, đẩy tà độc cùng với mồ hôi ra ngoài. Nếu tả thêm Phục Lưu là để cho vệ dương ở ngoài trở nên thưa hở, thành ra tác dụng ‘khai bì mao’ vậy. Trong trường hợp vì dương hư mà mồ hôi tự ra hoặc vì âm hư mà ra mồ hôi trộm, dù khác với ngoại tà nhưng dùng huyệt Hợp Cốc + Phục Lưu cũng có thể cầm lại được, vì Phục Lưu không phải chỉ làm ấm các phần dương trong cơ thể mà cũng bổ được phần âm trong Thận nữa. Nói rộng ra thì đối với chứng hàn ẩm, suyễn hoặc là phù thũng... trước hết phải tìm cho rõ lý do, rồi nếu dùng Phục Lưu để chấn dương, hành thủy, dùng Hợp Cốc để lợi khí, giáng nghịch, công hiệu thường biết trước” (Phối huyệt Khái Luận Giảng Nghĩa).

“Phối Hợp Cốc + Túc Tam Lý (Vi 36), cả 2 đều thuộc kinh Dương Minh, 1 huyệt ở tay, 1 huyệt ở chân, cùng nhau tương ứng. Hợp Cốc là Nguyên huyệt của kinh Đại Trường, có thể đi lên hoặc đi xuống, đồng thời lại có tính tuyên thông. Túc Tam Lý là ‘chân thổ’ trong thổ, bổ huyệt này có tác dụng ích khí, giúp cho thanh khí đi lên, nếu tả thì có tác dụng thông dương giáng trọc. 2 huyệt phối hợp với nhau trị được bệnh ở trường vị. Nếu thanh dương bị hạ hãm, Vị khí hư yếu, ăn ít, ăn không ngon thì Túc Tam Lý hỗ trợ cho Hợp Cốc để làm cho dương khí bị hạ hãm được thăng đề, khiến cho Vị khí đầy đủ thì ăn uống sẽ được nhiều. Nếu thấp nhiệt ủng tắc, trọc khí đình trệ ở trung cung hoặc thức ăn tích tụ làm cho bụng đầy trướng, nôn mửa, thì tả Túc Tam Lý sẽ dẫn Hợp Cốc đi xuống để tả trọc, giáng nghịch. Khi trung cung đã thông thì khí sẽ điều hòa. Ngày xưa, các bậc hiền triết mỗi khi điều lý trung cung đều dùng phương pháp tuyên thông, vì Vị phủ mà lập ra pháp luật là có căn cứ vậy” (Phối huyệt Khái Luận Giảng Nghĩa).

“Châm tả Hợp Cốc (Đtr 4) + bổ Tam Âm Giao có tác dụng bảo dưỡng thai. Phối huyệt này chủ yếu dựa vào tính thanh nhiệt của huyệt Hợp Cốc và bổ Tỳ, Thận của huyệt Tam Âm Giao. Phụ nữ khi sinh mà bị rong kinh, sẩy thai là vì cơ thể suy yếu, đa số do hỏa vượng âm hư làm cho huyết không dưỡng được thai. Người xưa viết: “Gặp mát thì thai được yên’, các nhà y học xưa thường dùng vị Hoàng Cầm làm thuốc chính trong việc an thai, vì Hoàng Cầm có tác dụng thanh nhiệt. Ngoài ra, Tỳ là gốc của hậu thiên, là nguồn của sự sinh hóa, lại còn có nhiệm vụ thống huyết. Người xưa còn dùng vị Bạch Truật làm tá dược. Tỳ thổ được kiện vận, nội nhiệt được thanh thì thai được yên. Do đó, dựa vào phương thức này để chọn huyệt Tam Âm Giao trong vai trò kiện Tỳ, bổ Thận, dưỡng huyết.

Tại sao châm bổ Hợp Cốc + tả Tam Âm Giao lị có thể làm trụy thai? Vì Hợp Cốc thăng được, tán được, chỉ chạy đi chứ không giữ lại. Dựa vào câu Được mát thì thai yên của người xưa ta biết rằng nếu châm bổ huyệt Hợp Cốc thì nhiệt khí không tán, cũng không giáng, vì thế, Phế mất đi chức năng hanh thông của mình. Kim không sinh được thủy làm cho Thận bị suy. Nếu Tam Âm Giao bị tà khí xâm nhập thì cả 3 tạng Can, Tỳ, Thận đều hư. Huyết hư thì lấy gì mà dưỡng thai? Tỳ hư không vận hóa được thì hậu thiên không còn được tư dưỡng. Thận bị bế tàng thì tử cung cũng bị khô cạn sinh ra trên thịnh, dưới hư, âm dương nghịch loạn, làm sao mà thai không bị trụy !” (Phối huyệt Khái Luận Giảng Nghĩa).

“Huyệt Hợp Cốc, Đại Chùy (Đc 14), Liệt Khuyết (P 7), Ngoại Quan (Ttu 5), Phong Môn (Bq 12), có tác dụng khác nhau. Cả 5 huyệt đều có tác dụng giải biểu nhưng có điểm khác nhau:

Hợp Cốc : khứ phong, sơ vệ, thanh nhiệt, giải biểu, năng tuyên Phế, thanh Phế.

Đại Chùy : tuyên dương, thoái nhiệt, giải biểu, năng giải biểu tà ở gáy và lưng.

Liệt Khuyết : sơ vệ, giải biểu, năng tuyên Phế, chỉ khái, bình suyễn.

Ngoại Quan : thanh nhiệt, giải biểu, năng thanh nhiệt ở thượng tiêu.

Phong Môn : khứ phong, sơ Vệ, giải biểu, năng tuyên Phế.

(Thường Dụng Du Huyệt Lâm Sàng Phát Huy).

“Huyệt Hợp Cốc, Liệt Khuyết (P 7), Khúc Trì (Đtr 11), Phong Trì (Đ 20) đều có tác dụng giải biểu nhưng có điểm khác nhau:

Hợp Cốc : trị biểu tà ở đầu mặt và toàn thân.

Khúc Trì : trị phong nhiệt biểu tà ở toàn thân.

Liệt Khuyết : thiên về giải Phế vệ, phong hàn biểu tà.

Phong Trì : thiên về trị phong nhiệt biểu tà ở vùng đầu mặt”.

(Thường Dụng Du Huyệt Lâm Sàng Phát Huy).

“Bổ Hợp Cốc (Đtr 4) + Tam Âm Giao (Ty 6) + Thần Môn (Tm 7) có tác dụng giống bài Nhân Sâm Dưỡng Vinh Thang của sách Hòa Tễ Cục Phương (Thường Dụng Du Huyệt Lâm Sàng Phát Huy).

“Phối bổ Quan Nguyên (Nh 4) có tác dụng giống bài Sâm Phụ Thang trong sách Phụ Nhân Lương Phương (Thường Dụng Du Huyệt Lâm Sàng Phát Huy).

“Bổ Hợp Cốc (Đtr 4) + Tam Âm Giao (Ty 6) có tác dụng giống bài Bát Trân Thang của sách Chính Thể Loại Yếu (Thường Dụng Du Huyệt Lâm Sàng Phát Huy).

“Hợp Cốc, Đại Chùy (Đc 14), Khúc Trì (Đtr 11), Phong Môn (Bq 12), Phong Phủ (Đc 16), cả 5 huyệt đều có tác dụng khứ phong nhưng có điểm khác biệt:

Hợp Cốc trị ngoại phong, trừ phong ở nửa trên cơ thể, làm yên phong tà ở đầu, gáy, mặt, miệng. Đối với phong hàn, phong nhiệt phạm phế, nó có tác dụng thanh nhiệt, giải biểu, tuyên Phế.

Đại Chùy trị ngoại phong kiêm trị Can phong, trừ được phong ở nửa thân trên như ở đầu, gáy, vai lưng. Đối với chứng cảm phong nhiệt, phong hàn, nó có tác dụng khứ phong, tuyên dương, giải biểu.

Khúc Trì trị ngoại phong, trừ phong ở toàn thân. Đối với các chứng phong tà xâm nhập gân cơ, bì phu, nó có tác dụng khứ phong tà, tuyên thấu, giải biểu.

Phong Môn trị ngoại phong, trừ phong ở nửa thân trên như gáy, lưng, vai. Đối với chứng phong hàn, phong nhiệt xâm nhập vào phần Vệ, vào Phế, nó có tác dụng khứ phong, sơ vệ, giải biểu, tuyên Phế.

Phong Phủ trị ngoại phong kiêm trị não phong, trừ phong ở nửa phần trên như đầu, gáy, vai lưng. Đối với chứng cảm phong hàn, phong nhiệt, nó có tác dụng khứ phong, tán tà, giải biểu” (Thường Dụng Du Huyệt Lâm Sàng Phát Huy)