Mạch Đốc GV

Điều Trị

⚠️ Thủ thuật châm/cứu phải do người có chuyên môn thực hiện; thông tin liều lượng dưới đây chỉ để tra cứu học thuật, không tự áp dụng.

Châm huyệt Trường cường (Đc 1).

Thiên Kinh mạch ghi: “Biệt của Đốc mạch tên gọi là Trường cường... Nếu dọc theo cột sống có tà khí ở khách, nên thủ huyệt Lạc (Trường cường) để châm.” (Linh khu 10, 180).

Châm Thiên đột (Nh 22), Thập chùy (Chí dương – Đc.10), Thượng kỷ (Trung quản – Nh.12), Hạ kỷ (Quan nguyên – Nh.4) (Tố vấn 58, 2).

Thiên Cốt không luận ghi: “Đốc mạch gây bệnh, nên trị từ Đốc mạch. Nếu nhẹ, nên thích ở Cốt thượng (Khúc cốt – Nh.2), Nặng thì trị ở Tề hạ doanh (Âm giao – Nh.7)” (Tố vấn 60, 13).

Châm Thừa tương (Nh 24) (Châm cứu đại thành).

“Đốc mạch thọ tà khí sẽ làm cho cột sống bị bệnh và bị chứng quyết nghịch. Có thể cứu huyệt Thân trụ (Đc 12)” (Đồ chú nan Kinh mạch quyết).

Cách chung châm Hậu khê (Ttr 3) là giao hội huyệt của mạch Đốc.

Sách Pathogéni Et Pathologie En Ergetiques En Médecine Chinoise (Livre 3) Dr. Nguyễn Văn Nghị đã triển khai như sau:

1. Tà khí ở nhánh bụng

Tà khí xâm nhập vào nhánh bụng của mạch Đốc qua các kinh cân Âm ở mặt trước chân.

TRIỆU CHỨNG: Vùng bụng dưới đau lan đến ngực, rối loạn đường tiểu.

ĐIỀU TRỊ: Theo Linh khu: châm ở nhánh phụ (huyệt Khúc cốt – Nh.2) và huyệt Trung cực – Nh.3) và A thị huyệt.

2. Tà khí ở nhánh lưng

Tà khí xâm nhập qua kinh cân Bàng quang.

TRIỆU CHỨNG: Lưng đau kèm theo sốt, đôi khi gáy bị cứng, tiểu dầm, tiểu không tự chủ.

ĐIỀU TRỊ: Châm huyệt dọc theo kinh cân Bàng quang ở mặt ngoài chân và đầu gối như huyệt Đại trử (Bq 11), Thượng cự hư (Vi 37), Hạ cự hư (Vi 39).

3. Tà khí ở nhánh cột sống

Tà khí nhập vào nhánh ở cột sống qua các Lạc mạch của mạch Đốc. Tà khí từ 3 kinh Âm vào Nhâm mạch là mạch nối với mạch Đốc ở huyệt Trường cường.

TRIỆU CHỨNG: Ngực đau lan đến lưng, vào phần Âm và Dương. Thực: gây ra cứng lưng, Hư: có cảm giác nặng đầu.

ĐIỀU TRỊ: Theo thiên Khí huyệt luận (Tố vấn 58,2): châm huyệt Hội của Âm và Dương: Thiên đột (Nh 22), Thập chùy (Chí dương – Đc.9), Thượng kỷ (tức là Vị Quản – Nh.12) và Hạ kỷ (Quan nguyên – Nh.4).

Cột sống cứng đau hoặc cảm thấy đầu nặng: theo phương pháp châm của Linh khu: châm huyệt Lạc (Trường cường – Đc.1) và A thị huyệt.

4. Phong Hàn Xâm Nhập Vào Phong phủ

Phong phủ là nơi giao hội của kinh Bàng quang với mạch Đốc và Dương kiều mạch. Phong hàn xâm nhập vào đây vào ngày thứ 1 rồi chuyển sang kinh Dương minh vào ngày thứ 2 và vào kinh Thiếu dương ngày thứ 3. Nếu không ra mồ hôi (tà khí không thoát ra) thì sẽ chuyển vào các kinh Âm. Vì vậy, điều trị mạch Đốc cũng là điều trị các kinh Dương lẫn 3 kinh Âm.

Theo thiên Thích ngược (Tố vấn 36, 1-6):

Điều trị hội chứng 3 kinh Âm 3 kinh Dương:

Thái dương: châm huyệt Hợp.

Thiếu dương: châm huyệt Vinh (Huỳnh).

Dương minh: châm huyệt Nguyên.

Thái âm: châm huyệt Kinh hoặc Lạc.

Quyết Âm: châm huyệt Du.

Thiếu Âm: châm huyệt Du hoặc Lạc.

Khi tà khí xâm nhập vào sâu trong tạng phủ: châm Bối du Huyệt.

Khi phong tà tập trung ở mạch Đốc, sốt cách nhật, phải dựa theo mạch mà châm. Theo thiên Thích ngược (Tố vấn 36, 1-12) phải châm 10 huyệt Du của các đường kinh.

Trên nguyên tắc, Mạch Đốc bị bệnh thường kèm theo các triệu chứng phụ:

Nếu kèm đầu đau: châm huyệt Thượng tinh (Đc 23), Bá hội (Đc 20), Huyền khu (Đ 5), Toàn trúc (Bq 2).

Nếu kèm lưng đau: châm Phong trì (Đ 20) vad Phong phủ (Đc 16) cũng như A thị huyệt ở vùng lưng.

Nếu kèm lưng hoặc cốt sống đau, cứng: châm ra máu huyệt Ủy trung (Bq 40).

Nếu kèm cánh tay đau: châm huyệt Thương dương (Đtr 1) và Thiếu xung (Tm 9).

Nếu kèm bàn chân hoặc mắt cá chân đau: châm ra máu huyệt Lệ đoài (Vi 45).

5. Thử tà nhập phong phủ

Thử tà có thể theo con đương Phong phủ mà nhập vào các kinh chính rồi vào Tạng. Vì thế, thiên Thích Nhiệt (Tố vấn 32, 38) nêu ra các Khí Huyệt để trị nhiệt bệnh:

Trị nhiệt ở giữa ngực (hung trung nhiệt): huyệt ở dưới khe đốt sống thứ 3 (tức là huyệt Thân trụ – Đc.13).

Hiện nay, theo sách Châm cứu học Thượng Hải có Phế nhiệt huyệt ở vị trí trên ra ngang 0,5 thốn, có tác dụng tương tự.

Trị nhiệt ở hoành cách mô (cách trung nhiệt): huyệt ở dưới khe đốt sống lưng thứ 4.

Trị nhiệt ở Can (Can nhiệt): huyệt ở dưới khe đốt sống thứ 5 (huyệt Thần đạo- Đc. 12).

Hiện nay, theo sách Châm cứu học Thượng Hải có Can nhiệt huyệt ở khe đốt sống lưng thứ 5 ra ngang 0,5 thốn, có tác dụng tương tự.

Trị nhiệt ở Tỳ (Tỳ nhiệt): huyệt ở dưới khe đốt sống thứ 6 (Linh đài – Đc.10).

Hiện nay, theo sách Châm cứu học Thượng Hải có Tỳ nhiệt huyệt ở khe đốt sống lưng thứ 6 ra ngang 0,5 thốn, có tác dụng tương tự.

Trị nhiệt ở Thận (Thận Nhiệt): huyệt ở dưới khe đốt sống lưng thứ 7 (tức huyệt Chí dương – Đc.9).

Hiện nay, theo sách Châm cứu học Thượng Hải có Thận nhiệt huyệt ở khe đốt sống lưng thứ 7 ra ngang 0,5 thốn, có tác dụng tương tự.

Tuy nhiên, khi châm các Nhiệt huyệt này, phải châm các huyệt kinh điển để tả Dương tà ở các vùng liên hệ bệnh lý.

Thí dụ:

Để tả Nhiệt tà ở ngực: châm Đại trử (Bq 11), Trung phủ (P 1), Khuyết bồn (Vi 12), Phong môn (Bq 12) [Tố vấn 61,19).

Để tả Nhiệt tà ở Vị: châm Khí xung (Vi 30), Túc Tam lý (Vi 36), Thượng cự hư (Vi 37), Hạ cự hư (Vi 39) [Tố vấn 61,19).

Để tả Nhiệt tà ở tay chân: châm Kiên ngung (Đtr 15), Vân môn (P 2), Ủy trung (Bq 40), Hoành cốt (Th 11).

Để tả nhiệt ở các Tạng, thêm các Bối du huyệt ương ứng của các Tạng như Phế du (Bq 13), Tâm du (Bq 15), Can du (Bq 18), Tỳ du (Bq 20), Thận du (Bq